فرونشست زمین صاحب متولی می‌شود؛ طرح جدید مجلس؛ پایان موازی‌کاری و سرگردانی متولیان
به گزارش خبرنگار تابناک از استان اصفهان، با هشدار صریح نمایندگان مجلس درباره غیرقابل بازگشت بودن بحران فرونشست زمین، طرح جدیدی برای تعیین متولی واحد و پایان دادن به جزیره‌ای عمل کردن دستگاه‌ها تدوین شده است؛ اقدامی حیاتی که به گفته کارشناسان، برای صیانت از شریان‌های حیاتی و سکونتگاه‌های کشور به آخرین سنگر دفاعی بدل شده است.
وقتی زمین زیر پای زیرساخت‌ها خالی می‌شود
حامد یزدیان، نایب‌رئیس کمیسیون کشاورزی مجلس شورای اسلامی، با هشدار قاطع نسبت به وسعت یافتن پدیده فرونشست در کشور، این بحران را کاملاً «غیرقابل بازگشت» خواند. به گفته وی، آنچه تاکنون رخ داده به هیچ‌وجه قابل جبران نیست و تمامی اقدامات آتی صرفاً می‌توانند از تشدید و گسترش این روند جلوگیری کنند.
فرونشست زمین تنها یک پدیده زیست‌محیطی انتزاعی نیست؛ این پدیده به طور مستقیم سکونتگاه‌های انسانی، خطوط ریلی، دکل‌های انتقال نیرو و شریان‌های حیاتی کشور را هدف قرار داده و امنیت ملی و زیرساختی را به مخاطره انداخته است.
مرگ سفره‌های زیرزمینی؛ چرا فرونشست درمان ندارد؟
از نگاه علمی، زمین زیر پای ما مانند یک اسفنج عظیم است که حفره‌های آن با آب پر شده است. وقتی ما بی‌رویه از این ذخایر برداشت می‌کنیم، در واقع ستون‌های نگهدارنده زمین را تخریب می‌کنیم. این اتفاق در سه مرحله بحرانی رخ می‌دهد:
۱. خالی شدن ستون‌های حمایتی: آب در اعماق زمین مانند یک جک هیدرولیک، وزن لایه‌های بالایی خاک را تحمل می‌کند. وقتی آب را می‌کشیم، این حمایت حذف می‌شود و وزن سنگین میلیون‌ها تن خاک، بر لایه‌های زیرین (به‌ویژه لایه‌های رسی) فشار می‌آورد و آن‌ها را مچاله می‌کند.
۲. باک‌هایی که برای همیشه مچاله می‌شوند: تفاوت خاک رس با شن در این است که اگر خاک رس زیر فشار له شود، دیگر به حالت اول برنمی‌گردد. درست مثل یک قوطی کنسرو که زیر پا له شده باشد؛ حتی اگر سیل هم بیاید و زمین پر از آب شود، این لایه‌های له شده دیگر جایی برای ذخیره آب ندارند و خاصیت «نفوذپذیری» خود را برای همیشه از دست می‌دهند.
۳. نابودی مخازن استراتژیک: به زبان ساده، فرونشست یعنی «مرگ مخزن». هر یک سانتی‌متری که زمین پایین می‌رود، یعنی بخشی از ظرفیت باک طبیعی آب کشور برای همیشه نابود شده است. این یعنی حتی با بارش‌های سنگین آینده، زمین دیگر قدرت جذب و ذخیره آن‌ها را ندارد و آب‌ها به جای نفوذ به عمق، به شکل سیلاب‌های مخرب روی سطح زمین جاری می‌شوند.
نگاه کارشناسی؛ ضرورت عبور از شعار تا اقدام عملی
محسن افشاری، پژوهشگر حوزه زمین شناسی درباره ریشه‌های این فاجعه می‌گوید: «مشکل اصلی ما در دهه‌های گذشته این بوده که فرونشست را یک پدیده طبیعی تلقی کرده‌ایم، در حالی که این یک فاجعه کاملاً انسانی و برخاسته از حکمرانی ناپایدار آب است. وقتی سال‌ها بیش از ظرفیت تجدیدپذیر سفره‌ها پمپاژ کرده‌ایم، طبیعی است که اسکلت خاک خرد شود.
اینکه مجلس به دنبال تعیین متولی واحد است، اتفاق مبارکی است؛ چرا که تا پیش از این، وزارت نیرو وزارت جهاد کشاورزی را مقصر می‌دانست و سازمان محیط‌زیست نیز تماشاگر بود. اما پرسش اصلی اینجاست که آیا متولی جدید از قدرت کافی برای بستن چاه‌های غیرمجاز و توقف بارگذاری‌های جدید برخوردار خواهد بود یا خیر؟»
وی افزود: «فرونشست در اصفهان، تهران و سایر دشت‌های بحرانی، خطوط انتقال گاز، راه آهن و پل‌ها را تهدید می‌کند. اگر طرح مجلس ضمانت اجرایی محکمی برای اصلاح الگوی کشت و احیای آبخوان‌ها نداشته باشد، روی کاغذ باقی خواهد ماند.»
طرح جدید مجلس؛ پایان موازی‌کاری و سرگردانی متولیان
یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های دهه‌های گذشته در مقابله با فرونشست، پاسکاری مسئولیت‌ها میان وزارتخانه‌ها و سازمان‌های مختلف نظیر وزارت نیرو، جهاد کشاورزی، سازمان حفاظت محیط زیست، سازمان زمین‌شناسی و سازمان نقشه‌برداری بود؛ وضعیتی که عملاً هیچ نهادی را پاسخگوی این فاجعه ملی نمی‌ساخت.
حامد یزدیان نماینده اصفهان در مجلس شورای اسلامی از تدوین طرحی چندماده‌ای برای مقابله با فرونشست زمین خبر داده است که در آن، متولی اصلی این حوزه در کشور مشخص و وظایف قانونی هر یک از دستگاه‌ها به تفکیک تعیین می‌شود تا از موازی‌کاری و اتلاف منابع جلوگیری شود.
بنا بر اعلام نایب‌رئیس کمیسیون کشاورزی، این طرح کلیدی قرار است به زودی برای بررسی نهایی به هیئت‌رئیسه مجلس شورای اسلامی ارسال شود.
آخرین فرصت برای صیانت از دشت‌های ایران
تعیین متولی واحد برای فرونشست زمین، گامی رو به جلو و بنیادین در مدیریت بحران‌های محیط‌زیستی ایران است. با این حال، موفقیت این طرح در گروی اقتدار قانونی متولی جدید در توقف بارگذاری‌های صنعتی و کشاورزی ناپایدار در دشت‌های بحرانی، اصلاح جدی الگوی کشت، و برخورد قاطع با برداشت‌های غیرمجاز است.
اگر امروز فکری به حال پر کردن سفره‌های تهیه‌شده از آب و مدیریت مصرف نشود، فردا فرونشست نه تنها دشت‌ها، که کلان‌شهرها را نیز به ناچار غیرقابل سکونت خواهد کرد.